Nhìn nhận thu nhập một cách toàn diện

Bài viết này được khơi nguồn từ những cuộc thảo luận của tôi với bạn bè sau khi các báo cáo lợi nhuận quý III của các công ty dầu khí được công bố, với những con số gây kinh ngạc. Dưới đây là một vài ví dụ về lợi nhuận trong quý kết thúc vào ngày 30 tháng 9 năm 2026, cùng với tỷ lệ thay đổi so với cùng kỳ năm trước:

• ExxonMobil — 15,4 tỷ đô la; +105%
• Chevron — 9,9 tỷ đô la; +183%
• ConocoPhillips — 4,0 tỷ đô la; +135%
• Valero — 6,8 tỷ đô la; +518%

Bạn bè tôi bày tỏ thái độ chỉ trích đối với các công ty này, cho rằng việc họ thu về những khoản lợi nhuận lớn như vậy là không phù hợp, trong khi rất nhiều người đang phải chật vật mới có thể chi trả cho các sản phẩm của họ. Liệu đây có phải là trường hợp các công ty này đang thu lợi nhuận quá mức hay đang trục lợi thông qua việc đẩy giá lên cao? Tôi nghĩ vấn đề này xứng đáng được xem xét kỹ lưỡng hơn. Trước hết, cần hiểu rằng bản thân các con số lợi nhuận nêu trên có thể gây hiểu lầm. Lợi nhuận cần được đặt trong mối tương quan với các yếu tố khác thì chúng ta mới có thể đánh giá một cách xác đáng xem chúng nên được phân loại như thế nào.

Hãy xem xét ba thước đo khác nhau giúp đánh giá lợi nhuận của các công ty này trong một bối cảnh ý nghĩa hơn là chỉ nhìn vào các con số lợi nhuận đơn thuần: biên lợi nhuận gộp, lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu và lợi nhuận trên tổng tài sản. Bảng dưới đây trình bày các chỉ số này cho những công ty đã nêu ở trên. Dữ liệu được lấy từ các báo cáo công bố trên trang web của Fidelity và phản ánh lợi nhuận trong 12 tháng gần nhất. Biên lợi nhuận gộp đo lường chênh lệch giữa doanh thu và giá vốn hàng bán so với doanh thu. Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu đo lường lợi nhuận so với giá trị sổ sách (tức là vốn chủ sở hữu). Cuối cùng, lợi nhuận trên tổng tài sản đo lường lợi nhuận so với tổng tài sản.

Tất cả các thước đo này đều chịu ảnh hưởng bởi những đặc thù riêng biệt, khiến việc so sánh trực tiếp trở nên phức tạp. Dù vậy, dữ liệu vẫn là dữ liệu; trước những lo ngại về mức lợi nhuận này, việc đặt các số liệu thống kê đó vào sự so sánh với các công ty khác và các ngành khác là điều hợp lý. Dù nỗ lực của tôi chưa thể gọi là toàn diện, nhưng tôi đã chọn ngẫu nhiên bốn công ty khác thuộc các ngành hoàn toàn khác biệt để xem xét các chỉ số tương tự: Walmart, Bank of America, Coca-Cola và Apple.

So sánh biên lợi nhuận gộp: Ngoại trừ Valero, biên lợi nhuận gộp của các công ty ngoài ngành năng lượng mà tôi xem xét đều cao hơn so với các công ty trong ngành năng lượng.

So sánh lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu: Chỉ số này có sự khác biệt đáng kể giữa các công ty. Đối với các công ty năng lượng nêu trên, biên độ dao động từ 14,30% đến 51,49%. Đối với các công ty ngoài ngành năng lượng, biên độ này nằm trong khoảng từ 11,18% đến 127,61%. (Tôi nhận thấy chỉ số lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) của Apple đã bị thổi phồng do công ty thực hiện các đợt mua lại cổ phiếu quy mô lớn; hành động này làm giảm vốn chủ sở hữu trên sổ sách, từ đó đẩy chỉ số này lên cao.)

So sánh lợi nhuận trên tài sản (ROA): Chỉ số này chịu ảnh hưởng lớn từ cấu trúc vốn của doanh nghiệp, trong đó ROA đặc biệt nhạy cảm với đòn bẩy tài chính. Các ngân hàng thường có ROA thấp hơn đáng kể chính vì lý do này. Nếu loại trừ trường hợp ngoại lệ đó, ROA của các công ty ngoài ngành năng lượng nhìn chung khá tương đồng với các công ty trong ngành năng lượng.

Tóm lại, mặc dù các công ty dầu khí gần đây báo cáo mức lợi nhuận lớn, nhưng điều này cũng dễ hiểu vì các tập đoàn quy mô lớn thường tạo ra lợi nhuận lớn. Tuy nhiên, lập luận cho rằng lợi nhuận của họ cao bất thường so với các tập đoàn lớn khác dường như không có cơ sở vững chắc. Các chỉ số tài chính này không chỉ khác biệt đáng kể giữa các công ty mà còn giữa các ngành nghề; hơn nữa, các thước đo tài chính hiện có không đưa ra bằng chứng thuyết phục nào cho thấy các công ty dầu khí đang đạt được lợi nhuận vượt trội so với những tập đoàn lớn khác. Nói cách khác, dựa trên một số ít các công ty ngoài ngành năng lượng mà tôi đã xem xét, hiệu quả hoạt động của ngành dầu khí dường như không có gì đặc biệt. Liệu các công ty này có thể tránh việc tăng giá sản phẩm mạnh như vậy không? Có lẽ là có, ít nhất là ở một mức độ nào đó; nhưng liệu đã có bằng chứng khẳng định họ thực hiện hành vi "ép giá" (price gouging) hay chưa? Điều đó vẫn chưa rõ ràng.

Mặt khác, một kết luận khác mà tôi rút ra được — có lẽ còn quan trọng hơn nhiều — chính là sự thiếu chắc chắn khi sử dụng các thước đo tài chính phổ biến này. Thế nhưng, chúng lại là nền tảng để vô số nhà đầu tư đưa ra quyết định của mình. Tôi thực sự kinh ngạc trước sự tự tin khẳng định của không ít chuyên gia phân tích, bất chấp những điểm mơ hồ trong dữ liệu mà họ dùng làm cơ sở cho các định giá của mình.