Tạm biệt Alan Greenspan – ‘tín đồ vàng’ với những quan điểm đầy nghịch lý

Chủ tịch Alan Greenspan đã qua đời ở tuổi 100.

Greenspan đã tận dụng uy tín về chính sách tiền tệ ổn định để leo lên vị trí cao nhất tại ngân hàng trung ương Mỹ và nắm quyền điều hành đồng tiền pháp định thống trị thế giới. Trái ngược với những nguyên tắc thị trường tự do mà chính ông đã tuyên bố, Greenspan đã dành gần hai thập kỷ tại Cục Dự trữ Liên bang (Fed) để bơm tiền vào thị trường tài chính, hỗ trợ Phố Wall và cho phép các cam kết chi tiêu chính phủ vượt tầm kiểm soát.

Ngày nay, "bậc thầy" của ngân hàng trung ương để lại một di sản phức tạp. Ông được giới tài chính ca ngợi là một nhà quản lý kinh tế tài ba. Tuy nhiên, nhiều biến dạng tài chính, bong bóng tài sản và nợ nần quá mức đặc trưng cho nền kinh tế hiện đại đều có thể bắt nguồn từ các chính sách được thực hiện trong nhiệm kỳ của ông.

Điều trớ trêu là trong những năm cuối đời, Greenspan ngày càng giống một trong những người từng chỉ trích ông lâu năm.

Rất lâu sau khi rời nhiệm sở, ông vẫn liên tục cảnh báo về nợ chính phủ không bền vững, các nghĩa vụ phúc lợi không được tài trợ và hậu quả lâu dài của sự thiếu thận trọng về tài chính. Người đàn ông đã dành gần hai thập kỷ lãnh đạo Cục Dự trữ Liên bang bày tỏ mối lo ngại ngày càng tăng về chính trật tự tiền tệ dựa trên nợ mà ông đã giúp giám sát.

Có lẽ đó là một cuộc khủng hoảng lương tâm ở tuổi xế chiều. Có lẽ ông chỉ đơn giản cảm thấy tự do hơn để nói thẳng thắn sau khi rời khỏi chính trường. Dù lý do là gì, Greenspan đã dành những thập kỷ cuối đời để cảnh báo về những nguy hiểm mà nhiều nhà quan sát tin rằng đã trở nên trầm trọng hơn bởi các chính sách mà ông ủng hộ khi còn nắm quyền.

Điều khiến Greenspan lo lắng nhất không phải là bất kỳ cuộc bầu cử, phong trào chính trị hay cuộc chiến đảng phái cụ thể nào. Đó là con số.

Chính phủ liên bang hiện đang gánh khoản nợ được báo cáo chính thức hơn 39 nghìn tỷ đô la. Bên cạnh đó là một núi các nghĩa vụ chưa được tài trợ liên quan đến An sinh xã hội, Medicare và các chương trình trợ cấp khác. Những cam kết đó thể hiện những lời hứa mà các chính trị gia đã đưa ra mà không có các điều khoản tương ứng để tài trợ cho chúng.

Như Greenspan thường lưu ý, vấn đề mang tính cấu trúc. Ngày càng nhiều người Mỹ được hưởng các phúc lợi của chính phủ bất kể liệu có đủ nguồn lực để chi trả cho chúng hay không. Tăng trưởng kinh tế đơn thuần khó có thể thu hẹp khoảng cách này.

Dự báo của ông rất đơn giản và đáng ngại: sớm hay muộn, một cuộc khủng hoảng sẽ trở nên không thể tránh khỏi.

Greenspan đã nhận định chính xác rằng các quan chức được bầu có rất ít động lực để đối mặt với vấn đề này. Đảng Cộng hòa thường từ chối cắt giảm đáng kể chi tiêu quân sự hoặc các chương trình phúc lợi. Đảng Dân chủ cũng không sẵn lòng thảo luận về những cải cách lớn đối với hệ thống phúc lợi xã hội. Cả hai đảng đều thích trì hoãn những quyết định khó khăn và để lại gánh nặng cho các thế hệ tương lai.

Tuy nhiên, dưới hệ thống tiền tệ pháp định, các chính trị gia hiếm khi phải đối mặt với hậu quả ngay lập tức vì sự thiếu trách nhiệm về tài chính.

Họ không cần phải đảm bảo rằng những lời hứa trong tương lai có thể được thực hiện thông qua nguồn thu trong tương lai. Họ có thể tiếp tục vay mượn và chi tiêu miễn là thị trường tài chính vẫn sẵn sàng hấp thụ nợ chính phủ và Cục Dự trữ Liên bang sẵn sàng hỗ trợ hệ thống.

Khả năng tạo ra tiền điện tử và mua trái phiếu chính phủ của Fed đã khiến việc vỡ nợ quốc gia trở nên không cần thiết về mặt chính trị. Kết quả là một hệ thống trong đó nợ có thể mở rộng vượt xa những gì có thể xảy ra dưới một chế độ tiền tệ bị ràng buộc bởi một tài sản dự trữ hữu hình.

Bong bóng nợ chính phủ, về nhiều mặt, là sản phẩm của chính hệ thống tiền tệ pháp định.

Dưới chế độ bản vị vàng cổ điển, Quốc hội sẽ bị giới hạn bởi những gì họ có thể trực tiếp lấy từ người đóng thuế hoặc vay từ những người cho vay sẵn lòng. Theo hệ thống hiện nay, các cơ quan tiền tệ có quyền tự do linh hoạt hơn nhiều để điều chỉnh sự dư thừa ngân sách.

Thực tế đó khiến một trong những nhận xét nổi tiếng nhất của Greenspan càng trở nên đáng chú ý hơn.

Trước khi trở thành chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang, Greenspan đã viết rất nhiều bài ủng hộ vàng. Ngay cả sau khi rời nhiệm sở, ông vẫn khẳng định rằng một chế độ bản vị vàng hoạt động đúng cách đã mang lại một kỷ luật quan trọng cho các chính phủ và ngân hàng trung ương. Ông thường ca ngợi sự năng động kinh tế của cuối thế kỷ XIX và cho rằng chế độ bản vị vàng đã giúp kiềm chế sự lạm dụng tiền tệ.

Người tự xưng là "kẻ cuồng vàng" không ai khác chính là Alan Greenspan.

Chính Alan Greenspan, người đã chủ trì một thời kỳ mở rộng tín dụng và nợ nần phi thường.

Chính Alan Greenspan, người mà các can thiệp của ông đã giúp thiết lập kỳ vọng rằng Cục Dự trữ Liên bang sẽ giải cứu thị trường tài chính bất cứ khi nào xảy ra hỗn loạn.

Chính Alan Greenspan, người đã khuyến khích một thế hệ nhà đầu tư, người cho vay và chính trị gia tin rằng tín dụng ngày càng mở rộng có thể thay thế cho tiết kiệm và năng suất kinh tế thực sự.

Từ việc giải cứu Long-Term Capital Management năm 1998 đến các chính sách tiền tệ đã thúc đẩy bong bóng dot-com và bong bóng nhà đất sau đó, Greenspan đã đóng vai trò trung tâm trong việc định hình bối cảnh tài chính của nước Mỹ hiện đại.

Lịch sử có lẽ sẽ ghi nhớ ông như một trong những nhà hoạch định chính sách tiền tệ có tầm ảnh hưởng nhất từng nắm giữ chức vụ.

Những người bênh vực ông ca ngợi ông vì đã vượt qua các cuộc khủng hoảng tài chính, duy trì tăng trưởng kinh tế và giúp củng cố vị thế của Mỹ ở trung tâm hệ thống tài chính toàn cầu.

Những người chỉ trích ông lập luận rằng ông đã bình thường hóa chủ nghĩa can thiệp, bóp méo tín hiệu thị trường và đặt nền móng cho cuộc khủng hoảng tài chính bùng nổ ngay sau khi ông rời khỏi Cục Dự trữ Liên bang.

Mâu thuẫn cốt lõi trong di sản của Greenspan chưa bao giờ biến mất.

Trước khi tham gia chính phủ, ông có mối liên hệ với Ayn Rand và ủng hộ thị trường tự do, chính phủ hạn chế quyền lực và tiền tệ ổn định. Tuy nhiên, tại Cục Dự trữ Liên bang, ông lại trở thành hiện thân của chính sách ngân hàng trung ương tùy ý và chủ nghĩa can thiệp tiền tệ.

Không giống như những anh hùng trong tiểu thuyết của Rand, Greenspan chọn ảnh hưởng hơn là sự thuần khiết về tư tưởng. Ông bước vào bộ máy quyền lực và cuối cùng trở thành một trong những người điều hành hiệu quả nhất.

Tại sao Greenspan lại dành phần lớn sự nghiệp của mình để phá hoại những nguyên tắc mà ông từng bảo vệ? Tại sao một người cả đời ủng hộ tiền tệ ổn định lại trở thành người quản lý tiền tệ pháp định có ảnh hưởng nhất thế giới?

Chỉ có Alan Greenspan mới biết câu trả lời đầy đủ.